TOKAT VALİLERİ (XVIII)

TOKAT VALİLERİ (XVIII)

ALİ SUAT ETHEMOĞLU

Vali Ali Suat ETHEMOĞLU, Avrupa’yı ve ülkemizi etkileyen 68’ler olarak adlandırılan akım ve eylemlerin sıkıntılı dönemlerinde Siirt ve Tokat Valiliklerinde bulunmuştur. Dört yıl öncesinde Tokat Valileri Projemize  başladığımızda TRT İstanbul Radyosu Yapımcılarından Dursun Taşdelen , Vali Ali Suat ETHEMOĞLU’nun tek evladı Dr. Hülya Ethemoğlu (Küçükergin) ile İstanbul’da bir mülakat yapmış, aileden fotoğraflar temin etmişti.

                Biz bu yazımızda Tokat Valisi Ali Suat ETHEMOĞLU’nun hayatı, görev yerleri ve çalışmaları hakkında kısaca bilgi verirken bu mülakatı da aynen aktaracağız.

                Ali Suat ETHEMOĞLU, Selanik’ten Anadolu’ya yerleşen ailelerdendir. Babası  Ethem Efendi 1900’lü yılların lokomotif kuruluşlarından olan Reji (Memalik-i Şahane Duhanları Müşterekül Menfaa Reji Şirketi / Müşterek-ül Menfaa İnhisarı Duhanı Devlet-i Aliye-i Osmaniye). Kısaca "Reji" 1883 yılında kurulan yeni ismi Tütün idaresi ) çalışmış ve emekli olmuştur. Annesi ise Nehire Hanım’dır. Soyadı babasının isminden gelmektedir. Ağabeyi ile kararlaştırıp daha önce KÜÇÜKERGİN olan soyadlarını ETHEMOĞLU olarak değiştirerek babalarının isimlerini soyadı olarak sürdürme kararı vermeleri ile bu soyadı almışlardır. Ailenin sekiz çocuğundan birisi olarak dünyaya gelmiştir.

                Seniha  Hanım’la evlenmiş olan Ethemoğlu’nun   İstanbul’da yaşayan kızı Biyolog Dr, Hülya Ethemoğlu (Sarıkahya)‘dan iki torunu vardır.  

                Ali Suat ETHEMOĞLU; 08 05 1918 (1334) yılında İstanbul Gaziosmanpaşa ilçesi Rami’de dünyaya gelmiştir. İlkokulu ve ortaokulu Rami’de okuyarak liseyi iyi derece ile; İstanbul Erkek Lisesi’ni 1936 yılında bitiren ETHEMOĞLU; aynı yıl girdiği sınav ile Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi (Mekteb-i Mülkiye / Siyasal Bilgiler Okulu/ Siyasal Bilgiler ) en yüksek puana göre 2. sırada kazanmıştır. 1940 yılında mülkiyeden mezun olmuştur. Türk İdareciler Derneği üyesi olan Ali Suat Ethemoğlu  iyi derecede Fransızca bilmekte idi.

                Mekteb-i Mülkiye’den mezuniyeti sonrasında hemen askerliğini 1940 yılında yedek subay teğmen rütbesi ile yerine getirerek, askerlik dönüşünde hemen memuriyete başlamıştır. Daha sonra 1943 yılında Karabiga Nahiye Müdürlüğü (Şu an İzmir Biga İlçesi) görevinde bulunarak aynı yıl Ankara’da Kaymakamlık Kursu’na katılmış, Edirne Maiyet Memurluğu ( Kaymakamlık/Kaymakam adayı) olarak göreve başlamıştır.

Daha sonra sırası ile:

1946 Yılında Şabanözü (Çankırı) Kaymakamlığı, (1946-1947)

1947 Maden (Elazığ) Kaymakamlığı,

1948 Baskil (Elazığ) Kaymakamlığı,

1950 Kartal ( İstanbul ) Kaymakamlığı,

26.06 1953 tarihli İçişleri Bakanlığı kararıyla Van Vali Yardımcılığı’na atandı.1956 yılına kadar bu görevde bulundu.

1956 Kula (Manisa) Kaymakamlığı,(31.10.1956-29.08.1957)

1957 Yılında Rize’ye Vali Muavini olarak Başladığı Valilik görevi daha sonra

1959 Çankırı Vali Yardımcılığı,

1961 Bursa Vali Yardımcılığının ardından,(Ek görev olarak Bursa Belediye Başkan Vekilliği görevinde bulunmuştur)

                Ali Suat ETHEMOĞLU; Fransız Teknik Yardım Teşkilatı Bursunu kazanarak 1965 yılında altı ay süre ile Fransa’da Paris, Montpalier, Vichy ve Montlucon şehirlerinde eğitim ve incelemelerde bulunarak “Genel İdare konusunda eğitim ve stajda bulunmuştur.

                4 Ekim 1968’de Siirt Valiliği’ne atanmıştır. 28.10.1968-14.09.1970 tarihleri arasında burada görev yapan Vali  Ethemoğlu’nun 1970 Haziran ayında Tokat Valiliği’ne tayini çıkmıştır.

                (15.06.1970-08.07.1972) Tokat Valiliği görevinde bulunarak kendi isteği ile

 (08.07.1972-13.05.1981) İstanbul’da görevli olarak Merkez Valiliği görevlerinde bulunmuştur. Devlete 40 yıl 3 ay 29 gün hizmette bulunarak Merkez Valiliği’nden kendi isteği ile 02.05.1981 tarihli bir dilekçe ile 13.05.1981 tarihinden itibaren emekli olmuştur. 2 Mayıs 1986 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir.

                Vali Ethemoğlu görev yaptığı 1968-1970 yılları arasında Siirt Valiliği sırasında yapılan bir maç sonrası meydana gelen olaylarla birlikte 1970-1971 yılları arasında çalıştığı Tokat’ta ülke bütünlüğünü bozmak isteyenlerin Niksar Kızıldere Köyü’ndeki eylem ve neticesinde yapılan askeri operasyonun içinde bulur kendini.

Biz kısaca meclis tutanaklarında da Siirt’le ilgili 13.05.1970 tarihli kaste varan tedbirsizlik ifadelerinin yer aldığı Millet Meclisi Tutanak Dergisi ve Milliyet Cumhuriyet Gazetesi Arşivlerinde yer alan bilgilerin ışığında bu olaylardan bahsedelim:

3 Mayıs 1970 ‘de Siirt Gençlik Spor ile Adana Mensucaaat Takımlarının futbol karşılaşması vardır. Maç öncesi Siirt Gençlik Spor yöneticileri maçın yapılacağı sahaya komando taburunun girmemesini teklif ederler. Yöneticiler Adana Milli Mensucaat Futbol Takımının konakladığı Komando Taburu’nda futbolcuların farklı  konularda yönlendirildiği duyumlarından dolayı askeri birliklerin sahada olmaması isteği ile beraber takımlarının maddi yönden zayıf olduğunu bildirerek futbol maçına ücretsiz kişi alınmamasını yönünde validen  yardım rica ederler. Vali de sahanın emniyetin sağlanmasının kendisine ait bir konu olduğunu diğer konunun da kendisini ilgilendirmediğini beyan eder.

                Yapılan maçta takımlar 2-2 berabere kalırlar. Ancak maç bitiminde bazı çocukların askerlere taş atmaları ve askerlerin de silahlarına davranmaları üzerine stat çevresi bir anda karışır, bir askeri araç yakılır. Olaylarda 2 vatandaşımız hayatını kaybederken 30’u ağır olmak üzere 50 vatandaşımız da yaralanır.

                Esnaf dükkânlarını kapatır, olaylara provokatörler de girince halk valiliğe doğru yürüyüşe geçer. Olayların daha büyümesi üzerine vali garnizona sığınır. Gece sokağa çıkma yasağı ilan edilir.

                Ertesi günü Kolordu Komutanı Suat Aktulga’nın  ve halk tarafından çok  sevilen Belediye Başkanı Edip Turhan’ın teskin edici konuşmaları neticesi hayat normal akışına döner. Daha sonra da 2.Ordu Komutanı Orgeneral Şahap Gürler olayları değerlendirmek üzere Siirt’e gelir.

                Tokat Niksar Kızıldere olayları ise özetle:

                Tüm dünyayı etkileyen 68 fikir ve olaylarının yansıması ülkemizde de görülmüş 1970 öncesinde devrimci hareket ve eylemleri başlamıştır. Bu gruplarca 9 Mart 1971’de gerçekleştirilmek istenen milli demokratik devriminin başarısızlığa uğraması ve akabinde 12 Mart 1971’de Genel Kurmay Başkanı Orgeneral  Memduh Tağmaç ve diğer kuvvet komutanlarının katılımıyla TBMM.’ye askeri muhtıra verilir.

                Bu kargaşa içinde ülkeyi anarşik ortama sürüklemek isteyen Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan yaptıkları eylemler neticesi yakalanarak tutuklanır.

Kurulan Türkiye Kurtuluş Partisi Cephesi liderlerinden Mahir Çayan, Hüdai Arıkan ve Cihan Alptekin, bu üç kişinin idamını engellemek amacıyla 26 Mart 1972 tarihinde Ünye’de bulunan Amerikan Üssü’nden Kanadalı teknisyenlerden Charles Turner, Gordon Banner, John Stuart Lavi, Ertuğrul Kürkçü, Mahir Çayan, Cihan Alptekin ve Hüdai Arıkan tarafından kaçırılarak rehin alınırlar.

                Daha önceden yapılan planlama ile 27 Mart 1972’de diğer arkadaşları Sinan Kasım Özüdoğru, Sebahattin Kurt, Saffet Alp, Ömer Ayna, Ertan Saruhan, Nihat Yılmaz, Ahmet Atasoy’la Niksar’ın Kızıldere köyünde buluşurlar.

                Devlet istihbarat birimlerinin yerlerini tespit ederek güvenlik güçlerinin köye gelmelerinden sonra köy muhtarının evinde saklanan bu kişiler teslim ol çağrılarına olumsuz cevap verirler. Elleri arkadan bağlı rehin tuttukları yabancı teknisyenleri katlederler. Bunun üzerine yapılan askeri operasyonda Ertuğrul Kürkçü hariç hepsi ölü ele geçirilir.

                Bu eylem ve operasyonlar Tokat için endişe veren olaylar olarak kayıtlara geçer. Vali Ali Suat ETHEMOĞLU döneminde bu tür olayların gerçekleşmesi Tokat halkı kadar valiyi de üzer.

                1972 yılında Tokat bunlardan farklı iki üzücü olay daha yaşar. 16 Şubat 1972’de Üsteğmen Pilot Kadir İreç ve 1 Ağustos 1972’de Üsteğmen Pilot Akıl Muhtar Erdem uçaklarının düşmesi neticesi şehit olurlar. Cenazeleri törenlerle Niksar’a defnedilir.

Askeri Muhtıra sonrası kurulan Nihat Erim Hükümeti’nde Dr. Cevdet Aykan Köy İşleri Bakanlığı’na atanır. 1971 Mayısında memleketini ziyarete gelen bakan başta Vali Ali Suat Ethemoğlu olmak üzere protokol ve halk tarafından törenle karşılanır. Bu dönemde çok fazla olmasa da Tokat’a bazı yatırımların başladığını söylemek mümkündür.

                Köy İşleri Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı yapmış olan Tokatlı Cevdet Aykan Bey ile 13.09.2017'de yapmış olduğum telefon görüşmesinde o dönemde ilgili şu bilgileri aktardı.

                "Bakan olduğum dönemlerde; Tokat'ın büyük ilçeleri Niksar, Turhal yolları hala sıkıntılı idi. Bu yolların yapımına ağırlık verdik. Köy Hizmetleri Makine Parkını güçlendirdik. Tokat Devlet Hastanesinin yatak kapasitesini artırdık. Sağlık hizmetleri alanında da bazı sağlık ocaklarını yeniledik, bunların başında da Niksar Sağlık Ocağı gelir."

                              DURSUN TAŞDELEN’İN MÜLAKATI

                Yazımızın bu bölümünde de Vali Ali Suat Ethemoğlu’nun İstanbul’da yaşayan kızı Dr. Hülya Ethemoğlu Küçükergin’le Dursun Taşdelen’in yapmış olduğu mülakatı aktarıyoruz:

                 “Babam, futbola ve sanata ayrı bir önem veriyordu. Futbol takımı olarak Beşiktaş Kulübü taraftarı idi. Futbolu o kadar severdi ki sadece bu tutkusundan (!) dolayı İstanbul’daki evini Mecidiyeköy Ali Samiyen Stadına yakında almıştı. Liseyi okuduğu dönemlerde İstanbul Erkek Lisesi Futbol takımında ve Mülkiye’de iken de Mülkiye Futbol takımında oynamıştır. Valilik yaptığı dönemlerde bile memurları ve mahiyetleri ile futbol oynardı.

                Sanatla ilgisi çok ileri düzeyde idi. Bir anımı anlatayım size. Türkiye’nin ilk Kültür Bakanı olan Talat HALMAN’ın Kültür Bakanlığı yaptığı (1971)’li  yıllarda Kültür Bakanlığı Sanatçıları Anadolu turnesi düzenlemişlerdi. Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası Şef Hikmet ŞİMŞEK (d.1924 Siirt/Pervari- 12 Ekim 2001).  ve Devlet Opera ve Balesi sanatçılarından Suna KORAT ( d.1935 - ö.2003 )  Amasya’da bir konser vermeye gelmişlerdi. Programda Tokat Konseri olmamasına rağmen babam büyük bir gayret göstererek Tokat’ta konser vermelerini sağlamıştı.

                Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrasının Tokat Konseri esnasında sanatçılara ve konuklara karşı teşekkürlerin bildirirken, Atatürk’ün sanat için Söylediği “ Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir.” özdeyişini söylediğinde salonda bulunanlar ayakta alkışlamışlardı.

                Mütevazı, cesaretli ileri görüşlü devlet adamı idi. Siirt’te valilik yaptığı dönemde bir maç sonrası istenmedik olaylar meydana gelmişti.“Babama o dönem ‘…kızınız var’ gibi tehdit mahiyetli hatırlatmalar yapılmasına rağmen konutuna çoğu zaman, Siirt’in bir ucundan diğer ucuna bizlere devletin imkânlarını kullandırmadan yürüyerek gidip gelmişizdir. Yanında çoğu zaman koruma-polis memuru bile bulundurmamıştır.

                Olayların olduğu zaman bile dönemin yazılı basınının bahsettiği gibi bir yerlere sığınmamış evine gidip gelmiştir. Görevinin başından ayrılmamıştır, olaylara cesaretle ve soğukkanlı olarak yaklaşmıştır. Stadyumdaki askerlerin silahsız olduğunu, stadyum dışında da silah kullanma emrinin babam tarafından verilmemiştir.

                Tokat’a tayininin çıkmasında bu olayların uzaktan yakından bir ilgisi yoktur, o zamanlar hazırlanmış olan Valiler Kararnamesi ile (… ki o zamanlar Valiler Kararnamesi hazırlanması birkaç ayı alırdı. ) yapılmıştır.

                Tokat’a Vali olarak geldikten sonra yine o dönemin önemli anarşik olaylarından Kızıldere olayları ile karşılaştı. Bu olaylar ile ilgili olarak Valilik hiçbir zaman mülki idarenin haricinde ilgili olmamıştır. Ankara’dan gelen özel ekipler operasyonları sevk ve idare etmiştir. Bu dönemde de gazetelere devlet adına makamının yetki ve sorumluluğu kapsamında değişik açıklamalarda bulunmuştur.

                Tokat’ta Vilayet evinde ikamet ettik. Bir kulak rahatsızlığı geçirdi ve Ankara’da ameliyat oldu. Bu sağlık sorunu onun Merkez Valiliği’ne geçmesi yönünde karara yönlendirdi ve atamasını talep ederek 1972 yılında merkez valiliğine ataması yapılarak daha sonra görev yeri İstanbul olarak görevlendirildi.

                Bu görev devlet görevinde son görevidir. 1981 yılında İstanbul da görevli Merkez Valisi olarak görev yapmıştır. İstanbul’da bulunduğu bu dönemde Etiler Polis Okulu’nda ‘Hukuk dersi’ vermiştir. 40 yıl görev yaptıktan sonra 13.05.1981 tarihinden itibaren emekli olarak İstanbul’a yerleşmiştir.  

                Babamı 2 Mayıs 1986 tarihinde İstanbul’da kaybettik.”

 

                Tokat’ın XIX. Valisi Zekai GÜMÜŞDİŞ yazısında buluşmak dileğiyle.