LEHÇE VE ŞİVE (AĞIZ)

Bir dilin büyük coğrafya bölgelerine göre gösterdiği farklılığa LEHÇE, küçük coğrafya bölgelerine göre gösterdiği farklılığa ağız ya da ŞİVE denir.

Anadolu lehçesi, Azeri lehçesi, Çağatay lehçesi.

Karadeniz şivesi, Doğu Anadolu Şivesi İstanbul şivesi.

                Şive, birbirine yakın iki köyde bile farklılık gösterebilir. Örneğin Alaca’nın Küre Köyü ile Büyük Camili köylerinin şiveleri arasında büyük fark var. Küreli, Gidiyom derken camilili, gediyem der. Oysaki iki köy arasındaki uzaklık, yaklaşık beş kilometre, yaya yürüyüşüyle bir saatlik mesafededir. Bu köylerin ikisini de tanıdığım için örnekledim. Çünkü biri doğduğum, diğeri ablamın gelin olduğu köydür. Küre’de ne kadar kaldıysam Camili’de de yaklaşık o kadar kalmışımdır.

İl olarak Çorum ve Tokat’ı da tanırım.

                Çorumlular, sözcüklerini genelde düz geniş sesli ile bitirmeyi severken Tokatlılar, dar- yuvarlak seslileriyle bitirirler. Örneğin “Değil mi” sözcüğünü Çorumlu, deal mi?, Tokatlı devul mü diye söyler. Çorumlu, “Ekmeamizi yiyean (Ekmeğimizi yiyelim) gelecean mi (gelecek misin?) derken Tokatlı Sınır’a sinor, güveyi’ ye giyoğ teneke’ye tenüke der. İstanbullunun denize gideceğim cümlesini Denizlili, denizi gideceğim şeklinde seslendirir. Burada ismin –e hali, -i haline dönüşüyor. Evden geliyorum cümlesini Elazığlı Evde geliyorum diye seslendirir. Yani doğulular, ismin –den halinin yerine -de halini kullanırlar. Erzurumlular, konuşmalarında K harfini ç harfine dönüştürmüşler.

                Öğretmenlerin, kâğıt oyunu oynarken sözcükleri ikilüü, yedilüü diye seslendirmelerini duydukça şaka yaptıklarını sanmıştım. Çevremde benden başka yadırgayanın olmadığını görünce demek ki dedim buranın şivesi de böyleymiş.

                Ama şu var ki, Tokat’ın yerel şivesini tanımak istiyorsanız Kadir Bekgöz’ün paylaşım ve yorumlarını izlemelisiniz. O hitaplar, o, ilenmeler, o beddualar, o sevgi sözcükleri velhasıl her türlü seslenişi Kadir; pratik zekâsı ve sıcacık insanî söylemleriyle harmanlayıp servis etmiştir. Öyle ki bu servis, ayrı bir lezzet, ayrı bir tat, doyumsuz bir şivedir.

 

                Tokat şivesini Kadir’in yazılarında tanıdım ve sevdim. Dostlarıma övgüyle tavsiye ederim…